سارتر چرا میگفت انسان محکوم به آزادی است؟

وقتی سارتر میگوید انسان «محکوم به آزادی» است، منظورش این نیست که هر کس هر کاری دلش خواست میتواند انجام دهد. این عبارتِ تکاندهنده به مسئلهٔ دیگری اشاره میکند: از دید او، انسان نمیتواند مسئولیت انتخابهایش را به یک «ماهیت از پیش تعیینشده» واگذار کند. حتی در وضعیتی که گزینهها محدودند، باید با آنچه در دسترس دارد موضع بگیرد؛ همین مسئولیت میتواند اضطرابآور باشد.
«محکوم» بودن در این عبارت یعنی چه؟
در سخنرانی «اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر»، سارتر استدلال میکند انسان ابتدا وجود دارد و سپس با عملش خود را میسازد. در این چارچوب، دستورالعملی آماده که پیشاپیش بگوید هر فرد دقیقاً چه باید بشود وجود ندارد. واژهٔ «محکوم» از همین ناخواستهبودنِ مسئولیت میآید: ما آغاز زندگی یا بسیاری از شرایط آن را انتخاب نکردهایم، اما با تصمیمهایمان نسبت خود را با آن شرایط شکل میدهیم. تفاوت پوچگرایی و اگزیستانسیالیسم کمک میکند این نظر را با ادعای «هیچ چیز ارزش ندارد» اشتباه نگیریم.
آیا سارتر محدودیتهای واقعی را انکار میکند؟
نه؛ آزادی در این بحث به معنی یکسانبودن امکانهای همهٔ انسانها نیست. بیماری، فقر، قانون و فشار اجتماعی گزینههای واقعی را تغییر میدهند. پرسش فلسفی سارتر این است که آیا میتوان از وجود این محدودیتها نتیجه گرفت هیچ سهمی در موضعگیری خود نداریم. پاسخ او منفی است، هرچند منتقدان میپرسند آیا این تأکید گاهی سنگینیِ محدودیتهای اجتماعی را کمرنگ نمیکند. پس عبارت مشهور را نباید به توصیهٔ سادهٔ «اگر بخواهی، میتوانی» تبدیل کرد.
برای نمونه، کسی که در شغل نامطلوبی مانده ممکن است امکان ترک فوری آن را نداشته باشد. آزادی از نگاه سارتر به این معنی نیست که این فرد همین فردا بیهزینه شغلش را عوض کند؛ به معنای توجه به انتخابها و مسئولیتهایی است که در همان وضعیت باقی ماندهاند. این نکته او را از بحث پوچی چیست؟ جدا نمیکند، اما پرسش را از «جهان چه پاسخی میدهد؟» به «ما با بیپاسخی یا محدودیت چه میکنیم؟» میبرد. ارزش این نظریه در گشودن یک مسئله است، نه دادن نسخهای یکسان به همه.


