آیا پذیرفتن پوچی به معنی بیتفاوتی به دیگران است؟

پذیرفتنِ پوچی در اندیشهٔ کامو به این معنا نیست که «پس هیچچیز اهمیت ندارد و میتوان به دیگران بیاعتنا بود». او از شکافِ میان میلِ انسان به پاسخِ نهایی و خاموشیِ جهان سخن میگفت، سپس میپرسید با آگاهی از این شکاف چگونه میتوان زندگی کرد. در آثارِ بعدیاش، پرسشِ همبستگی و حدگذاشتن بر خشونت پررنگتر شد.
از پوچی تا پرسشِ اخلاقی
در «افسانهٔ سیزیف»، کامو مسئلهٔ پوچی را از تجربهٔ فردیِ زیستن در جهانی بیپاسخ آغاز میکند. اما در «انسانِ طاغی»، مسئله دیگر فقط واکنشِ فردی نیست: اعتراض به رنج و تحقیرِ انسانها چگونه میتواند به دفاع از کرامتِ مشترک برسد؟ مدخلِ کامو در دانشنامهٔ فلسفهٔ استنفورد این گذر از پوچی به شورش و همبستگی را در بسترِ آثار و تاریخِ او شرح میدهد. تفاوتِ پوچگرایی و اگزیستانسیالیسم نیز یادآور میشود این نامها را نباید مترادف گرفت.
کامو در برابرِ این استدلال میایستد که اگر معنای نهاییِ تضمینشدهای نباشد، هر وسیلهای برای رسیدن به هدف مجاز است. او به محدودیتِ عمل و شأنِ دیگران فکر میکند. این سخن به معنی داشتنِ یک دستگاهِ اخلاقیِ بینقص و بیتناقض در آثارِ او نیست؛ تفسیرِ موضعِ سیاسی و فلسفیاش همچنان موضوعِ بحث است.
«بیمعناییِ نهایی» با «بیارزشیِ رابطه» یکی نیست
ممکن است کسی نسبت به پاسخِ کیهانیِ آماده تردید داشته باشد، اما دردِ دیگری، دوستی یا عدالت را جدی بگیرد. این دو موضع از نظرِ منطقی یکسان نیستند. همین تمایز مانعِ نتیجهگیریِ شتابزدهٔ «چون جهان جواب نمیدهد، پس هیچ کاری مهم نیست» میشود. مقالهٔ سارتر و آزادی مسیرِ دیگری از اندیشهٔ وجودی را نشان میدهد؛ نباید آن را بیتفاوتیِ اخلاقی نامید.
پاسخِ عنوان بنابراین منفی است: پذیرشِ پوچی الزاماً بیتفاوتی نمیآورد. برای فهمِ دقیقترِ کامو باید میان توصیفِ تجربهٔ پوچی، پاسخِ فردی به آن و موضعِ اخلاقیِ بعدیاش فرق گذاشت. این تفکیک خواننده را از تبدیلِ یک واژهٔ فلسفی به شعارِ «هرچه پیش آمد» دور میکند.


