چگونه در زندگی روزمره معنا پیدا کنیم؟
معنا در زندگی روزمره معمولاً از یک کشف بزرگ و ناگهانی نمیآید. از جایی شکل میگیرد که چیزی را واقعاً دوست دارید و آن چیز ارزش دوست داشتن هم دارد. سوزان وولف، فیلسوف آمریکایی، این را جفت شدن…

بخشهای این جستار
- معنا در زندگی با معنای زندگی فرق دارد
- سه جزء معنا از نگاه روانشناسی
- دیدگاه سوزان وولف: وقتی دلبستگی با ارزش واقعی جفت میشود
- سه راه فرانکل برای یافتن معنا
- معنا و شادی یکی نیستند
- روزمرگی دشمن معنا نیست
- گامهای عملی برای یافتن معنا در زندگی روزمره
- اشتباههای رایج در جستوجوی معنا
- وقتی احساس بیمعنایی ادامه پیدا میکند
- سوالات متداول
- جمعبندی
پرسشِ معنا در زندگیِ روزمره همیشه با کشفی بزرگ پاسخ نمیگیرد. ممکن است در کاری، رابطهای یا تعهدی معمولی چیزی ببینید که ارزشِ وقتگذاشتن دارد. سوزان ولف این پیوندِ دلبستگیِ شخصی و ارزشِ فراتر از پسندِ فرد را یکی از توضیحهای فلسفیِ معنا میداند؛ دیدگاههای دیگر نیز وجود دارند.
روانشناسان هم معنا را سه جزء میدانند: اینکه زندگی برایتان قابل فهم باشد (انسجام)، جهتی داشته باشد (هدف) و ارزش زیستن داشته باشد (اهمیت). در عمل، سه کار را باید جدی گرفت:
- رابطهها و کارهایی را که به آنها اهمیت میدهید شناسایی کنید.
- سهم کوچکی از هر روز را آگاهانه به آنها بدهید.
- در برابر سختیهایی که قابل تغییر نیستند، موضعی سازگار با ارزشهایتان انتخاب کنید.
معنا در زندگی با معنای زندگی فرق دارد
در فلسفه، دو پرسش را از هم جدا میکنند. پرسش اول این است که آیا کل هستی یا نوع بشر هدف و معنایی دارد. این پرسشی کیهانی است و فیلسوفان، متکلمان و ادیان پاسخهای بسیار متفاوتی به آن دادهاند.
پرسش دوم این است که زندگی یک فرد مشخص چه وقت معنادار است و چه چیزی آن را معنادارتر یا کممعناتر میکند. در زندگی روزمره با همین پرسش دوم سروکار داریم.
این تفکیک فایده عملی دارد. کسی که درباره پرسش کیهانی به نتیجه نرسیده، لازم نیست زندگی شخصیاش را معلق نگه دارد. میتوان درباره معنای کل جهان مردد بود و همچنان رابطهها، کارها و تعهدهای معنادار داشت.
سه جزء معنا از نگاه روانشناسی
فرانک مارتلا و مایکل استگر در مقالهای که سال ۲۰۱۶ در مجله روانشناسی مثبتگرا (Journal of Positive Psychology) منتشر شد، پیشنهاد کردند «معنا در زندگی» را سه جزء جداگانه بدانیم. این سه جزء همیشه با هم بالا و پایین نمیروند، پس این تفکیک کمک میکند بفهمید احساس بیمعناییتان دقیقاً از کدام بخش میآید.
- انسجام (Coherence): اینکه زندگی و تجربههایتان برایتان قابل فهم باشد و اتفاقها در یک کل منطقی جا بگیرند.
- هدف (Purpose): اینکه اهداف و جهتهای اصلی داشته باشید که انتخابهایتان را هدایت کنند.
- اهمیت (Significance): اینکه احساس کنید زندگیتان ارزش ذاتی دارد و زیستنش میارزد.
ممکن است کسی هدف روشنی داشته باشد، مثلاً قبولی در یک آزمون، اما زندگیاش برایش آشفته و بیانسجام باشد. کسی دیگر زندگی منظم و قابل پیشبینی دارد، ولی حس میکند هیچکدام از کارهایش واقعاً اهمیتی ندارد. جدول زیر این سه جزء را به زبان زندگی روزمره ترجمه میکند.
| جزء معنا | پرسشی که پاسخ میدهد | نشانه کمبود آن | تمرین روزمره پیشنهادی |
|---|---|---|---|
| انسجام | زندگیام چه منطقی دارد و این اتفاقها چطور به هم وصلاند | احساس آشفتگی، اینکه روزها بیربط به هم میگذرند | چند دقیقه نوشتن در پایان روز درباره اینکه امروز چه شد و چه چیزی از آن فهمیدید |
| هدف | به کجا میروم و چه چیزی را دنبال میکنم | بیانگیزگی، سرگردانی در تصمیمها | تعیین یک هدف میانمدت و یک قدم کوچک هفتگی برای آن |
| اهمیت | آیا زندگیام ارزشی دارد و برای کسی یا چیزی مهم است | احساس بیهودگی، اینکه بود و نبودم فرقی نمیکند | توجه به اثر کارهایتان بر دیگران و انجام دستکم یک کار مفید برای کسی در روز |
این سه جزء با پرسشنامههای روانشناسی سنجیده میشوند و پژوهشها رابطه آنها را با سلامت روان و رضایت از زندگی نشان دادهاند. البته بیشتر این یافتهها همبستگیاند، یعنی این دو با هم دیده میشوند، نه اینکه لزوماً یکی علت دیگری باشد.
حال لحظهای هم روی داوری ما درباره معنا اثر میگذارد. لورا کینگ و همکارانش در شش مطالعه که سال ۲۰۰۶ منتشر شد، دیدند ثابتترین پیشبینیکننده احساس معنا در یک روز، حال خوبِ همان روز بود. پس داوری درباره معنای کل زندگیتان را به پایان یک روز خستهکننده نسپارید.
دیدگاه سوزان وولف: وقتی دلبستگی با ارزش واقعی جفت میشود
سوزان وولف این دیدگاه را در سخنرانیهایی در دانشگاه پرینستون و سپس در کتاب «معنا در زندگی و چرا اهمیت دارد» (Meaning in Life and Why It Matters، سال ۲۰۱۰) پرورش داد. او دو دیدگاه رایج را ناکافی میداند.
به گفته دیدگاه اول، هر چیزی که شما را خشنود کند و به آن علاقه داشته باشید، به زندگیتان معنا میدهد. به گفته دیدگاه دوم، معنا فقط به انجام کاری عینی و ارزشمند بستگی دارد، چه آن را دوست داشته باشید و چه نه.
وولف با مثال نشان میدهد هر کدام بهتنهایی کم میآورد. سیزیف، شخصیت اسطورهای یونانی که محکوم است سنگی را تا بالای کوه بغلتاند و دوباره پایین افتادنش را ببیند، حتی اگر از این کار لذت ببرد زندگی معناداری ندارد، چون کارش به هیچ چیز ارزشمندی نمیانجامد.
از طرف دیگر، کسی که کاری مفید را بدون هیچ پیوند درونی و فقط از سر اجبار ادامه میدهد، دچار نوعی بیگانگی است و زندگیاش را معنادار حس نمیکند. به نظر وولف، معنا جایی است که هر دو شرط برقرار باشند: به چیزی دلبستهاید، آن چیز فارغ از سلیقه شما ارزش دارد و فعالانه با آن درگیرید.
| وضعیت | کشش درونی | ارزش واقعی | نتیجه از نگاه وولف | نمونه روزمره |
|---|---|---|---|---|
| بیگانگی | ندارد | دارد | کار ارزشمند است اما فرد آن را معنادار تجربه نمیکند | پرستاری که از کارش دلزده شده و فقط شیفت را تمام میکند |
| بیهودگی | دارد | ندارد | لذت هست اما معنا نه | ساعتها گشتن بیهدف در شبکههای اجتماعی که در لحظه خوشایند است |
| بیتفاوتی | ندارد | ندارد | نه لذت هست و نه معنا | گذراندن روزها با کارهایی که نه دوستشان دارید و نه به چیزی کمک میکنند |
| معنا | دارد | دارد | دلبستگی با ارزش جفت شده است | پدری که با علاقه به فرزندش درس میدهد، یا کسی که با اشتیاق در یک گروه داوطلب کار میکند |
مهمترین نقد به وولف درباره شرط «ارزش واقعی» است: چه کسی تعیین میکند چه چیزی ارزش عینی دارد؟ خود وولف میپذیرد که فهرست دقیقی نمیدهد و مرزها گاهی مبهم است، اما درباره نمونههای روشن توافق گستردهای میبیند. کمتر کسی شمردن بیپایان برگهای چمن را همسنگ مراقبت از یک دوست بیمار میداند.
برای زندگی روزمره لازم نیست ارزش را به شکل مطلق اثبات کنید. کافی است صادقانه بپرسید آیا این کار یا این رابطه، اگر منصفانه و از بیرون نگاهش کنید، چیزی خوب را در جهان حفظ میکند یا میسازد.
پیام عملی وولف دو طرف دارد. اگر کار ارزشمندی میکنید ولی معنایی حس نمیکنید، مشکل احتمالاً در طرف دلبستگی است و باید راهی برای پیوند دوباره با آن پیدا کنید. اگر از کاری لذت میبرید ولی حس پوچی دارید، مشکل احتمالاً در طرف ارزش است و شاید باید بخشی از وقتتان را به چیزی فراتر از لذت لحظهای بدهید.
سه راه فرانکل برای یافتن معنا
ویکتور فرانکل، روانپزشک اتریشی، سالهایی از جنگ جهانی دوم را در اردوگاههای نازی گذراند و پس از آزادی کتابی نوشت که به فارسی با عنوان «انسان در جستوجوی معنا» شناخته میشود. او پایهگذار رویکردی در رواندرمانی به نام معنادرمانی (لوگوتراپی) است.
به باور فرانکل، انگیزه اصلی انسان اراده معطوف به معناست و معنا را آدم از هیچ نمیسازد، بلکه در موقعیتهای مشخص زندگی کشف میکند. هر موقعیت معنای خاص خود را دارد. پس پرسش اصلی این نیست که زندگی بهطور کلی چه معنایی دارد، بلکه این است که همین لحظه از من چه میخواهد.
فرانکل سه راه اصلی برای یافتن معنا برمیشمارد که هر سه در زندگی روزمره کاربرد دارند:
۱. خلق کردن یا انجام دادن کاری
معنا میتواند از کاری که انجام میدهید یا اثری که میسازید بیاید و لازم نیست بزرگ یا مشهور باشد. آشپزی برای خانواده، تعمیر یک وسیله، گزارشی دقیق که کار همکارتان را آسان میکند یا کاشتن یک گلدان، همه در این دستهاند. نکته این است که کار را سهم خود به جهان ببینید، نه فقط وظیفهای که باید تمام شود.
ایمی رزنیفسکی و جین داتن (۲۰۰۱) در پژوهشی درباره «بازطراحی شغل» از نظافتچیان بیمارستانی آمریکایی نوشتند که خود را بخشی از تیم درمان میدانستند. آنها به بیماران و همراهانشان لیوانی آب یا جملهای دلگرمکننده میدادند و همین تماسها کارشان را برایشان معنادارتر میکرد.
۲. تجربه کردن چیزی یا روبهرو شدن با کسی
راه دوم، تجربه است: دیدن زیبایی، شنیدن موسیقی، غرق شدن در طبیعت و مهمتر از همه، عشق و رابطه عمیق با انسانی دیگر. فرانکل عشق را یکی از عمیقترین راههای درک یک انسان دیگر میدانست. در زندگی روزمره یعنی گفتوگویی که در آن واقعاً گوش میدهید، یا چند دقیقه بدون گوشی کنار کسی که دوستش دارید.
۳. موضعی که در برابر رنج اجتنابناپذیر میگیرید
راه سوم برای موقعیتهایی است که نمیتوان تغییرشان داد، مثل بیماری درمانناپذیر، از دست دادن عزیز یا محدودیتی که از اختیار شما خارج است. فرانکل میگفت حتی وقتی بیرون را نمیتوان تغییر داد، انسان هنوز آزاد است نگرش خود را انتخاب کند.
او تأکید داشت که رنج قابل پیشگیری یا درمان باید برطرف شود و ستایش رنج بیدلیل خطاست. این راه فقط برای رنجی است که واقعاً چاره ندارد. در مقیاس روزمره یعنی در دورهای سخت، بهجای اینکه فقط بپرسید چرا این اتفاق افتاد، بپرسید با این وضعیت چگونه رفتار کنم تا بعدها از خودم راضی باشم.
فرانکل همچنین هشدار میداد که شادی و موفقیت را نمیتوان مستقیم هدف گرفت. به تعبیر او، اینها نتیجه جانبی سرسپردگی به چیزی فراتر از خود هستند.
معنا و شادی یکی نیستند
روی باومایستر و همکارانش در پژوهشی که سال ۲۰۱۳ منتشر شد، با پرسشنامه از چند صد بزرگسال آمریکایی نشان دادند که شادی و معنا همپوشانی زیادی دارند، اما یکی نیستند. در یافتههای آنها، شادی بیشتر با برآورده شدن نیازها و خواستهها و با زمان حال مرتبط بود.
معنا، برعکس، بیشتر با پیوند دادن گذشته، حال و آینده، با بخشیدن به دیگران و حتی با پذیرفتن نگرانی و فشار همراه بود. این پژوهش همبستگی است و نتایجش را باید با احتیاط تعمیم داد، اما پیامش روشن است: روزهای معنادار همیشه روزهای راحت نیستند.
مراقبت از فرزند یا والد سالمند ممکن است خستهکننده باشد و در عین حال از معنادارترین بخشهای زندگی باشد. به همین دلیل، سختی یک دوره بهتنهایی نشانه بیمعنا بودن آن نیست. پرسش درستتر این است که این سختی در خدمت چه چیزی است.
روزمرگی دشمن معنا نیست
تصور رایج این است که کارهای تکراری روزانه معنا را از زندگی میگیرند، اما پژوهشها چیز دیگری میگویند. سامانتا هاینتزلمن و لورا کینگ در مقالهای در سال ۲۰۱۴ با عنوان «زندگی نسبتاً معنادار است» دادههای بسیاری را مرور کردند.
به نتیجه آنها، بیشتر مردم در پرسشنامهها معنای زندگی خود را متوسط رو به بالا گزارش میکنند، یعنی احساس معنا رایجتر از تصور ماست.
همین دو پژوهشگر در مطالعهای که سال ۲۰۱۹ منتشر شد، رابطه روالهای روزانه با معنا را بررسی کردند. کسانی که به روالهای منظم تمایل بیشتری داشتند معنای بیشتری گزارش کردند و افراد در لحظههایی که رفتار روتینتری داشتند، احساس معنای بیشتری داشتند.
به توضیح پژوهشگران، روالها بهویژه با جزء انسجام مرتبطاند، چون زندگی را قابل پیشبینی و قابل فهم میکنند. این هم یافتهای همبستگی است و نشان نمیدهد هر روالی خودبهخود معنا میسازد، اما نشان میدهد برای معنادار شدن زندگی لازم نیست از روزمرگی فرار کنید.
صبحانه خوردن با خانواده، پیادهروی عصرگاهی یا چای شب با همسر میتوانند ستونهای کوچک یک زندگی معنادار باشند.
گامهای عملی برای یافتن معنا در زندگی روزمره
گامهای زیر از ترکیب سه دیدگاه بالا به دست آمدهاند. انتخاب یکی دو مورد و ادامه دادنشان در چند هفته، از تلاش پراکنده اثر بیشتری دارد.
- فهرست دلبستگیهایتان را بنویسید. آدمها، کارها، ایدهها و جاهایی را بنویسید که واقعاً برایتان مهماند، نه آنچه فکر میکنید باید مهم باشد. این همان «کشش درونی» در دیدگاه وولف است. یک محک ساده: اگر کاری را حتی وقتی کسی نمیبیند و تحسینی در کار نیست ادامه میدهید، کشش شما به آن احتمالاً واقعی است.
- هر مورد را با معیار ارزش بسنجید. از خود بپرسید آیا اگر کسی منصف از بیرون نگاه کند، این چیز خوبی را در جهان حفظ میکند یا میسازد. مواردی که هم دوستشان دارید و هم از این آزمون میگذرند، منابع اصلی معنای شما هستند.
- به هر کدام سهمی مشخص از هفته بدهید. معنا با نیت خوب ساخته نمیشود، با درگیری فعال ساخته میشود. اگر دوستی برایتان مهم است، زمان تماس یا دیدار را در برنامه بگذارید. اگر نوشتن برایتان مهم است، ساعت ثابتی برایش تعیین کنید.
- کارهای اجباری را به هدفی بزرگتر وصل کنید. بخشی از کارهای روزانه حذفشدنی نیستند. وصل کردنشان به چیزی ارزشمند، مثلاً دیدن کار اداری بهعنوان تأمین آرامش خانواده، جزء هدف را تقویت میکند. این پیوند باید صادقانه باشد، نه توجیه کاری که واقعاً به آن معتقد نیستید.
- هر روز یک کار کوچک برای دیگری انجام دهید. کمک به یک همکار، پیگیری حال یک دوست یا گوش دادن دقیق به کسی، مستقیماً جزء اهمیت را تقویت میکند، چون نشان میدهد وجودتان برای کسی فرق ایجاد میکند.
- در پایان روز چند خط بنویسید. بنویسید امروز چه شد، چه چیزی برایتان مهم بود و چه یاد گرفتید. این کار تجربههای پراکنده را در یک روایت جا میدهد و انسجام را تقویت میکند. گاهی هم سراغ یک خاطره عزیز بروید، مثلاً آلبوم عکس خانوادگی. پژوهش کلی روتلج و همکارانش (۲۰۱۱) نشان داد یادآوری نوستالژیک، بیشتر از راه حس پیوند با دیگران، احساس معنا را بالا میبرد.
- برای سختیهای اجتنابناپذیر، موضع انتخاب کنید. در موقعیتی که تغییرپذیر نیست، از خود بپرسید چه رفتاری با ارزشهایتان سازگار است. این همان راه سوم فرانکل است.
- هر چند ماه یک بار بازبینی کنید. دلبستگیها و شرایط تغییر میکنند. بازبینی دورهای نشان میدهد کدام منبع معنا کمرنگ شده و کدام تازه پیدا شده است.
اشتباههای رایج در جستوجوی معنا
این برداشتها جستوجوی معنا را سختتر یا فرسودهکننده میکنند:
- منتظر ماندن برای یک رسالت بزرگ: بسیاری فکر میکنند معنا فقط در یک هدف عظیم و یگانه است. در هر سه دیدگاهی که مرور شد، معنا در کارها و رابطههای کوچک و مشخص هم یافت میشود.
- یکی دانستن معنا با لذت: لذت ارزشمند است، اما به گفته وولف کاری که فقط خوشایند است و به چیزی ارزشمند پیوند ندارد، معمولاً حس معنا نمیسازد.
- مقایسه با دیگران: دیدن زندگی ویرایششده دیگران در شبکههای اجتماعی ممکن است این حس را بدهد که زندگیتان کماهمیت است. اهمیت به اثر واقعی شما بر آدمها و چیزهای اطرافتان بستگی دارد، نه به دیده شدن.
- فکر کردن بهجای انجام دادن: تأمل مفید است، اما معنا در درگیری فعال ساخته میشود. گاهی بهترین کار شروع یک قدم کوچک است، حتی پیش از آنکه همهچیز روشن شود.
- تحمیل معیار دیگران: معیار ارزش در دیدگاه وولف فراتر از سلیقه شخصی است، اما این به آن معنا نیست که باید دقیقاً همان چیزی را دنبال کنید که خانواده یا جامعه انتظار دارد. در دامنه وسیع کارهای ارزشمند، انتخاب با خود شماست.
وقتی احساس بیمعنایی ادامه پیدا میکند
تجربه دورههایی از پوچی یا سردرگمی بخشی طبیعی از زندگی است و اغلب در زمان تغییرهای بزرگ، مثل تغییر شغل، مهاجرت، پایان یک رابطه یا بازنشستگی پیش میآید.
اما اگر احساس بیمعنایی هفتهها ادامه پیدا کند و با غم مداوم، بیعلاقگی به کارهایی که قبلاً از آنها لذت میبردید، اختلال خواب، ناامیدی یا افکار آسیب به خود همراه باشد، ممکن است نشانه افسردگی یا مشکل دیگری باشد که به کمک تخصصی نیاز دارد.
در این حالت، تمرینهای این مقاله جایگزین درمان نیستند و بهتر است با یک روانشناس یا روانپزشک صحبت کنید. خود فرانکل هم معنادرمانی را در کنار درمانهای پزشکی به کار میبرد، نه بهجای آنها.
سوالات متداول
آیا برای معنادار بودن زندگی باید هدف بزرگی داشت؟
نه. هدف یکی از سه جزء معناست و اهداف کوچک و میانمدت هم جهت میدهند. از نگاه وولف و فرانکل، رابطههای صمیمی، کار دقیق و مراقبت از دیگران هم منبع معنا هستند، حتی اگر هیچوقت دیده نشوند.
اگر به معنای کیهانی زندگی باور نداشته باشم، آیا زندگیام بیمعناست؟
بسیاری از فیلسوفان بین معنای کل هستی و معنا در زندگی یک فرد تفاوت میگذارند. میتوان درباره پرسش اول مردد بود و همچنان زندگیای داشت که در آن، به تعبیر وولف، دلبستگی با ارزش واقعی جفت شده است. کسانی هم که به معنای کیهانی باور دارند، معمولاً آن را در همین رابطهها و کارهای روزمره متجلی میبینند.
کار من تکراری و خستهکننده است؛ چطور در آن معنا پیدا کنم؟
دو راه وجود دارد. اول، پیوند دادن صادقانه کار به چیزی که برایتان ارزش دارد، مثل تأمین خانواده یا کمک به مشتریان. پژوهشهای بازطراحی شغل نشان میدهد گاهی تغییری کوچک در رابطههایی که سر کار میسازید هم به این پیوند کمک میکند.
دوم، اگر این پیوند ممکن نیست، معنا را در بخشهای دیگر زندگی، مثل رابطهها یا یک فعالیت داوطلبانه، تقویت کنید. لازم نیست همه معنای زندگی از یک منبع بیاید.
تفاوت دیدگاه وولف و فرانکل چیست؟
وولف فیلسوف است و بر شرایط معناداری تمرکز دارد: کشش درونی به همراه ارزش عینی و درگیری فعال. فرانکل روانپزشک بود و بیشتر بر راههای کشف معنا تأکید داشت: کار و خلق، تجربه و عشق، و موضع در برابر رنج. این دو دیدگاه مکمل یکدیگرند، چون هر دو معنا را در پیوند با چیزی بیرون از خود فرد میبینند.
آیا نوشتن روزانه واقعاً به احساس معنا کمک میکند؟
نوشتن درباره تجربهها به جزء انسجام مربوط است، چون رویدادهای پراکنده را در یک روایت جا میدهد. شواهد درباره اثر دقیق آن بر معنا هنوز در حال شکلگیری است و اثرش در افراد مختلف یکسان نیست. بهتر است آن را چند هفته امتحان کنید و ببینید برای شما مفید است یا نه.
جمعبندی
در دیدگاهِ ولف، دلبستگیِ زنده به کاری ارزشمند میتواند به زندگی معنا بدهد؛ این دیدگاه تنها راهِ فهمِ معنا در زندگیِ روزمره نیست. وولف آن را جفت شدن کشش درونی با ارزش واقعی میداند، فرانکل سه راه کار، تجربه و موضع در برابر رنج را پیشنهاد میکند و روانشناسان معنا را از انسجام، هدف و اهمیت ساختهشده میبینند.
در عمل، شناختن دلبستگیهای ارزشمند، دادن زمان مشخص به آنها، کارهای کوچک برای دیگران، نوشتن کوتاه روزانه و انتخاب آگاهانه نگرش در سختیها راههای سادهای برای تقویت معنا هستند. اگر احساس بیمعنایی طولانی شد و با نشانههای افسردگی همراه بود، کمک گرفتن از متخصص گام درست بعدی است.


