چرا انسان مدرن دچار بحران معنا میشود؟
انسان مدرن بیشتر از آن رو دچار بحران معنا میشود که چارچوبهای مشترکی که در گذشته به زندگی جهت میدادند، مثل تصویر دینی از جهان، سنتها و نقشهای اجتماعی از پیش تعیینشده، اقتدار خود را از…

بخشهای این جستار
- بحران معنا دقیقاً یعنی چه
- چهار تبیین اصلی در یک نگاه
- ۱. افسونزدایی جهان: تبیین ماکس وبر
- ۲. «خدا مرده است»: تبیین نیچه
- ۳. ناخوشیهای مدرنیته: تبیین چارلز تیلور
- ۴. خلأ وجودی: تبیین ویکتور فرانکل
- عوامل دیگری که این چهار تبیین را کامل میکنند
- مقایسه تشخیصها و پاسخها
- آیا بحران معنا واقعاً پدیدهای مدرن است
- این شناخت چه کمکی به خواننده میکند
- سوالات متداول
- جمعبندی
یکی از توضیحهای بحرانِ معنا در جهانِ مدرن، سستشدنِ اقتدارِ بعضی چارچوبهای مشترک، مانند سنتها و نقشهای اجتماعیِ ازپیشتعیینشده است. در چنین وضعی، افراد بیشتری ناچارند دربارهٔ جهتِ زندگیِ خود تصمیم بگیرند؛ البته نه همهٔ جوامع و نه همهٔ آدمها این تغییر را به یک شکل تجربه کردهاند.
چهار متفکر این وضع را از چهار زاویه توضیح دادهاند:
- ماکس وبر آن را «افسونزدایی جهان» نامید: جهانی که علم آن را قابل محاسبه کرده اما درباره ارزشها ساکت است.
- نیچه با عبارت «خدا مرده است» از فروریختن پشتوانه ارزشهای کهن و خطر نیهیلیسم خبر داد.
- چارلز تیلور از «ناخوشیهای مدرنیته» گفت: فردگرایی بیافق، غلبه عقل ابزاری و کمرنگ شدن مشارکت جمعی.
- ویکتور فرانکل حاصل این وضع را در زندگی فرد «خلأ وجودی» خواند: حالتی که نه غریزه به انسان میگوید چه باید بکند و نه سنت.
این چهار تبیین رقیب هم نیستند و هر کدام یک لایه از مسئله را نشان میدهند.
بحران معنا دقیقاً یعنی چه
در فلسفه معنای زندگی معمولاً دو پرسش را از هم جدا میکنند. پرسش اول درباره «معنای زندگی» بهطور کلی است: آیا هستی انسان در کل هدف یا ارزشی دارد. پرسش دوم درباره «معنا در زندگی» است: آیا زندگی یک فرد مشخص با کارها، روابط و تعهداتی پر شده که برای او ارزشمند و قابل دفاع است.
بحران معنا میتواند در هر دو سطح رخ دهد، اما در زندگی انسان مدرن بیشتر ترکیبی از هر دو دیده میشود: تردید درباره اینکه جهان اصلاً هدفی دارد، و همزمان دشواری در پیدا کردن کاری که ارزش صرف عمر را داشته باشد.
بحران معنا با غم یا ناکامی موقت یکی نیست. در آن خود معیارها سست شدهاند و فرد ممکن است همه چیز داشته باشد و باز احساس کند هیچیک «به جایی نمیرسد». این حالت با افسردگی بالینی هم یکی نیست، هرچند گاهی همراه آن است.
«مدرن» در این بحث به یک وضعیت فرهنگی اشاره دارد، نه به یک دوره دقیق: جهانی که در آن علم تجربی مرجع اصلی شناخت است و فرد، دستکم در ظاهر، شیوه زندگی خود را انتخاب میکند.
چهار تبیین اصلی در یک نگاه
جدول زیر چهار تبیین مشهور را کنار هم میگذارد. هر ردیف نشان میدهد آن متفکر ریشه مسئله را در کجا میبیند.
| متفکر | مفهوم کلیدی | ریشه بحران از نگاه او | اثر آن بر زندگی فرد |
|---|---|---|---|
| ماکس وبر (جامعهشناس آلمانی) | افسونزدایی جهان | عقلانی شدن و علمی شدن تصویر جهان؛ علم به پرسش ارزش پاسخ نمیدهد | جهان قابل فهم و محاسبه است، اما درباره اینکه چه ارزشی دارد ساکت است |
| فریدریش نیچه (فیلسوف آلمانی) | مرگ خدا و نیهیلیسم | فروریختن ایمانی که پشتوانه ارزشهای اخلاقی و غایی اروپا بود | ارزشهای کهن هنوز به زبان میآیند، اما دیگر پشتوانهای ندارند |
| چارلز تیلور (فیلسوف کانادایی) | ناخوشیهای مدرنیته | فردگرایی بدون افق معنایی، غلبه عقل ابزاری، از دست رفتن آزادی مشارکت | زندگی کوچک و خودمحور میشود و پرسش از غایتها کنار میرود |
| ویکتور فرانکل (روانپزشک اتریشی) | خلأ وجودی | نه غریزه راه را نشان میدهد و نه سنت | ملال، بیحوصلگی، همرنگی با جماعت یا پر کردن خلأ با پول، لذت و قدرت |
۱. افسونزدایی جهان: تبیین ماکس وبر
ماکس وبر در سخنرانی مشهور «علم بهمثابه حرفه» که در سال ۱۹۱۷ در مونیخ ایراد شد و در ۱۹۱۹ منتشر شد، سرنوشت دوران مدرن را با عقلانی شدن و در نهایت «افسونزدایی جهان» توصیف کرد.

منظور وبر این نبود که انسان امروزی درباره جهان بیشتر میداند. به تأکید او، بیشتر مردم از کار ابزارهایی که هر روز به کار میبرند سر در نمیآورند. تفاوت در یک باور است: اینکه هیچ نیروی مرموز و محاسبهناپذیری در کار نیست و هر چیز را، دستکم در اصل، میتوان با محاسبه فهمید و مهار کرد.
در جهان افسونشده، باران و بیماری و پیروزی هر کدام پیامی از ارادهای برتر داشتند. در جهان افسونزدوده، باران نتیجه فرایندهای جوی است. این دستاورد شناختی بزرگی است، اما پیامدی جانبی دارد: معنا دیگر «در» جهان پیدا نمیشود و باید از جای دیگری بیاید.
وبر در همین سخنرانی پرسشی را از تولستوی وام میگیرد: «چه باید بکنیم و چگونه باید زندگی کنیم». داوری او این است که علم به این پرسش پاسخ نمیدهد. علم میتواند بگوید برای هدف X چه وسایلی لازم است و چه هزینهای دارد، اما نمیتواند بگوید کدام هدف را باید خواست.
نتیجه این است که ارزشهای مختلف، به تعبیر وبر، مانند خدایان متعدد با هم در ستیزند و هیچ داور علمی میان آنها وجود ندارد.
وبر نکته ظریف دیگری هم از تولستوی نقل میکند. انسان سنتی میتوانست «پیر و سیر از زندگی» بمیرد، چون زندگیاش در چرخهای کامل و معنادار جای داشت. اما زندگی انسان متمدن مدرن در مسیر «پیشرفت» بیپایان است: همیشه چیز تازهتری هست و هیچ نقطهای «کامل» نیست.
از این رو، به تعبیر وبر، مرگ و به تبع آن زندگی برای چنین انسانی بیمعنا به نظر میرسد. پاسخ خود وبر بازگشت به جهان افسونشده نبود. او از خواننده میخواست با وضوح بپذیرد که انتخاب ارزشها بر عهده خود اوست و با این انتخاب صادقانه زندگی کند.
این مفهوم در اندیشه ایرانی هم پژواک داشته است. داریوش شایگان در کتابی که در ۲۰۰۱ به فرانسوی منتشر شد و با ترجمه فاطمه ولیانی با نام «افسونزدگی جدید» به فارسی رسید، از «افسونزدگی دوباره» جهان سخن گفت. به نظر او هویت انسان امروز «چهلتکه» است و لایههایی از جهان سنتی و مدرن را همزمان در خود دارد.
۲. «خدا مرده است»: تبیین نیچه
عبارت «خدا مرده است» بیش از همه به بند ۱۲۵ کتاب «دانش شاد» نیچه (۱۸۸۲) شناخته میشود: حکایت دیوانهای که روز روشن با فانوس در بازار به دنبال خدا میگردد. نکتهای که اغلب نادیده میماند این است که مخاطبان دیوانه خداناباورند و به او میخندند.

دیوانه به آنها میگوید «ما او را کشتهایم» و آنها هنوز نفهمیدهاند این رویداد چه معنایی دارد. پس این جمله در درجه اول استدلالی الهیاتی نیست، بلکه تشخیصی فرهنگی است: ایمانی که قرنها پشتوانه ارزشها، اخلاق و غایت زندگی در اروپا بود، دیگر زنده و مؤثر نیست.
این عبارت در همان کتاب پیشتر، در بند ۱۰۸، هم آمده است. نیچه آنجا یادآوری میکند که پس از مرگ بودا، سایهاش قرنها در غاری نشان داده میشد، و میافزاید که سایه خدا هم شاید هزاران سال در غارها بماند. یعنی پیامدهای این رویداد بسیار دیرتر از خود آن آشکار میشوند.
از نظر نیچه، اخلاق و حتی تصور از حقیقت در فرهنگ اروپایی به همان چارچوب وابسته بودند و با برداشته شدن پایه، دیر یا زود فرو میریزند. او این وضع را «نیهیلیسم» نامید: حالتی که در آن «برترین ارزشها ارزش خود را از دست میدهند» و پرسش «برای چه» بیپاسخ میماند.
نیچه دو واکنش نادرست به این وضع را میدید:
- چسبیدن از روی عادت به ارزشهای کهن بیپشتوانه؛
- رضایت دادن به زندگی راحت و بیخطر، که در «چنین گفت زرتشت» در چهره «واپسین انسان» نشان داده میشود: انسانی که فقط آسایش کوچک خود را میخواهد و از هر چیز بزرگ و دشوار میگریزد.
راه حل نیچه «ارزیابی دوباره همه ارزشها» بود، یعنی آفریدن ارزشهایی که از زندگی و توان آفرینندگی انسان برخیزند و به جهانی دیگر تکیه نکنند. خوانش رایج این است که او نیهیلیسم را مرحلهای گذرا و خطرناک میدانست، نه مقصدی برای ماندن. این برداشت تفسیر است و مفسران درباره جزئیات آن توافق ندارند.
۳. ناخوشیهای مدرنیته: تبیین چارلز تیلور
چارلز تیلور در سخنرانیهایی که در سال ۱۹۹۱ با عنوان «ناخوشیهای مدرنیته» منتشر شد و در آمریکا با نام «اخلاق اصالت» شناخته میشود، سه نگرانی اصلی درباره فرهنگ مدرن را صورتبندی کرد. او مدرنیته را یکسره رد نمیکند: آرمانهای آن را ارزشمند، اما شکل تنزلیافتهشان را مسئلهساز میداند.
| ناخوشی | توضیح | ارتباط با بحران معنا |
|---|---|---|
| فردگرایی و از دست رفتن افق | آزادی فرد از نظمهای سلسلهمراتبی کهن، دستاوردی واقعی است، اما همان نظمها به زندگی جایگاه و معنا میدادند | زندگی به دغدغههای شخصی کوچک محدود میشود و فرد چیزی بزرگتر از خود نمیبیند |
| غلبه عقل ابزاری | سنجیدن همه چیز با معیار کارایی و نسبت هزینه به فایده | پرسش از غایتها، یعنی اینکه اصلاً برای چه، جای خود را به پرسش از وسایل میدهد |
| از دست رفتن آزادی سیاسی | کنارهگیری افراد به زندگی خصوصی و واگذاری امور جمعی به نظام اداری؛ تیلور اینجا از توکویل و مفهوم «استبداد نرم» او کمک میگیرد | فرد احساس میکند در شکل دادن به جهان مشترک نقشی ندارد |
محور بحث تیلور آرمانی است که او «اصالت» مینامد: این اندیشه که هر کس شیوهای خاص خود برای انسان بودن دارد و باید به آن وفادار باشد. تیلور این آرمان را جدی میگیرد، اما استدلال میکند که در شکل رایجش خود را نقض میکند.
اگر هر انتخابی فقط به این دلیل ارزشمند باشد که «انتخاب من» است، آنگاه هیچ انتخابی واقعاً مهم نیست. اهمیت یک انتخاب از پسزمینهای از چیزهای مهم میآید که تیلور آن را «افقهای معنادار» مینامد.
تیلور نکته دیگری هم میافزاید: هویت انسان در گفتوگو شکل میگیرد. ما زبان، ارزشها و حتی توان فهم خود را از دیگران میگیریم. پس اصالتی که همه پیوندها را قطع کند، به جای آزادی به تهی شدن میرسد.
به تعبیر ساده، از نگاه تیلور بحران معنا از خود آزادی نمیآید، از شکلی از آزادی میآید که افقها و پیوندهایش را فراموش کرده است.
تیلور در «عصر سکولار» (۲۰۰۷) افزود که امروز باور دینی یکی از گزینههای ممکن است، نه پیشفرض همگانی. به همین دلیل حتی مؤمنان هم گاهی تردیدهای مشابهی دارند، چون باورشان دیگر بدیهی و بیرقیب نیست.
۴. خلأ وجودی: تبیین ویکتور فرانکل
ویکتور فرانکل، روانپزشک اتریشی و بنیانگذار «معنادرمانی» (لوگوتراپی)، تجربه اردوگاههای کار اجباری نازی را پشت سر گذاشته بود. او در کتاب «انسان در جستوجوی معنا» و نوشتههای دیگرش مفهوم «خلأ وجودی» را مطرح کرد.
تبیین او کوتاه و روشن است. به گفته فرانکل، انسان در طول تاریخ دو چیز را از دست داده است: برخلاف جانوران، غرایز به او نمیگویند چه باید بکند، و در دوران اخیر سنتها نیز دیگر این کار را نمیکنند. نتیجه این است که انسان گاهی حتی نمیداند خودش چه میخواهد.
در این حالت، به گفته فرانکل، فرد معمولاً به یکی از دو سو کشیده میشود: یا کاری را میکند که دیگران میکنند، که همرنگی با جماعت است، یا کاری را میکند که دیگران از او میخواهند، که به تمامیتخواهی راه میبرد.
نشانه اصلی خلأ وجودی از نظر او «ملال» است. فرانکل از «روانرنجوری یکشنبه» یاد میکند: افسردگی و بیقراری کسانی که وقتی شتاب هفته کاری تمام میشود، با خالی بودن زندگی خود روبهرو میشوند.
به نظر فرانکل، خلأ وجودی اغلب پنهان میماند، چون با جانشینهایی مثل قدرت، پول یا لذت پر میشود. او «اراده معطوف به معنا» را انگیزه بنیادی انسان میدانست.
فرانکل بارها این جمله نیچه را نقل میکند: «کسی که چرایی برای زیستن دارد، تقریباً با هر چگونهای کنار میآید». به روایت او در اردوگاه، زندانیانی که هیچ هدفی در آینده نمیدیدند زودتر از پا درمیآمدند. این پیوند نشان میدهد که تشخیص نیچه و درمان فرانکل به یک پرسش «برای چه» میرسند.
تفاوت مهم فرانکل با سه متفکر دیگر این است که او روانپزشک بود و به راه حل عملی توجه داشت. از نظر او معنا را نمیتوان اختراع کرد یا از کسی تحویل گرفت، باید آن را «یافت». او سه راه اصلی برای یافتن معنا برمیشمرد:
- آفریدن یک اثر یا انجام یک کار: کاری که فرد در جهان انجام میدهد و به آن سهمی میافزاید.
- تجربه کردن چیزی یا دیدار با کسی: مانند تجربه زیبایی، حقیقت یا عشق به یک انسان مشخص.
- موضع گرفتن در برابر رنج گریزناپذیر: وقتی شرایط را نمیتوان تغییر داد، شیوه روبهرو شدن با آن همچنان در اختیار فرد است.
فرانکل تأکید میکرد که پرسش را باید وارونه کرد. به جای اینکه بپرسیم «زندگی از من چه میخواهد به من بدهد»، باید دریابیم که زندگی از ما پرسش میکند و ما با کارها و انتخابهایمان به آن پاسخ میدهیم.
عوامل دیگری که این چهار تبیین را کامل میکنند
- آنومی (امیل دورکیم): دورکیم در کتاب «خودکشی» (۱۸۹۷) نشان داد که وقتی هنجارهای اجتماعی سست میشوند و خواستهها حد و مرزی ندارند، نوعی سرگشتگی پدید میآید. نکته کمتر شناختهشده این است که به نظر او رونق ناگهانی اقتصادی هم، مثل بحران، میتواند چنین آشفتگیای بسازد، چون معیارهای قدیم را بیاعتبار میکند.
- «ذهن بیخانمان» (پیتر برگر و همکاران، ۱۹۷۳): در جامعهای با جهانبینیهای متعدد، هر باور به یک انتخاب تبدیل میشود و فرد «خانه» معنایی مشترک و بدیهی ندارد.
- امر پوچ (آلبر کامو): کامو در «افسانه سیزیف» (۱۹۴۲) پوچی را برخورد میان نیاز انسان به معنا و سکوت جهان دانست و پاسخش زیستن آگاهانه با همین تنش بود.
مقایسه تشخیصها و پاسخها
هر کدام از این متفکران پاسخی هم پیشنهاد کردهاند. دیدن آنها کنار هم به انتخاب نگاه نزدیکتر کمک میکند.
| متفکر | آنچه از دست رفته | پاسخ پیشنهادی | نقد رایج |
|---|---|---|---|
| وبر | معنای نهفته در خود جهان | پذیرش روشنبینانه اینکه انتخاب ارزش با فرد است و وفاداری به آن | سنگین و فردی است و راهی برای داوری میان ارزشها نشان نمیدهد |
| نیچه | پشتوانه متعالی ارزشها | آفریدن ارزشهای تازه و تأیید زندگی | مبهم است و در عمل به تفسیرهای بسیار متفاوت، گاه خطرناک، راه داده است |
| تیلور | افقهای معنادار و پیوند با دیگران | بازیابی شکل اصیل آرمان اصالت، همراه با افقها و گفتوگو | برخی آن را بیش از حد خوشبینانه یا متکی به پیشفرضهای دینی خود تیلور میدانند |
| فرانکل | راهنمایی غریزه و سنت | یافتن معنا در کار، عشق و موضع در برابر رنج | بیشتر روانشناختی و عملی است تا پاسخی فلسفی به پرسش معنای جهان |
آیا بحران معنا واقعاً پدیدهای مدرن است
این پرسش محل بحث است و پاسخ سادهای ندارد. دلهره درباره بیهودگی زندگی قدمت زیادی دارد. کتاب «جامعه» (کهلت) در کتاب مقدس عبری با این اندیشه آغاز میشود که همه چیز «باطل» است، و رباعیات منسوب به خیام بارها به ناپایداری و بیمعنایی ظاهری جهان پرداختهاند.
پس تجربه پوچی مخصوص انسان مدرن نیست. آنچه تازه است، گستردگی آن است. در جوامع سنتی، تردید درباره معنا معمولاً تجربهای فردی در دل چارچوبی مشترک و پابرجا بود. در جهان مدرن، خود چارچوب مشترک محل تردید است و همین پرسش کهن را فراگیرتر کرده است.
پژوهشهای روانشناسی تصویر را پیچیدهتر میکنند. شیگهیرو اویشی و اد دینر در پژوهشی که در سال ۲۰۱۴ منتشر شد، دادههای نظرسنجی جهانی گالوپ در ۱۳۲ کشور را بررسی کردند. ساکنان کشورهای فقیرتر بهطور میانگین معنای بیشتری در زندگی گزارش کردند و ساکنان کشورهای ثروتمندتر رضایت بیشتری از زندگی.
پژوهشگران بخشی از این تفاوت را به نقش پررنگتر دینداری نسبت دادند. این یافته با تبیینهای وبر و فرانکل همخوانی دارد، اما همبستگی است و علت را اثبات نمیکند.
همچنین همه انسانهای مدرن دچار بحران معنا نمیشوند. تبیینهای بالا توضیح میدهند چرا خطر آن بیشتر شده است، نه اینکه گریزناپذیر است.
این شناخت چه کمکی به خواننده میکند
فهم علتهای فلسفی بحران معنا بهخودیخود آن را برطرف نمیکند، اما دو فایده عملی دارد. فرد میفهمد تجربهاش شخصی و عجیب نیست و ریشه در شرایطی مشترک دارد. همچنین میتواند تشخیص دهد کدام لایه از مسئله در زندگی او پررنگتر است. این مراحل کمک میکند:
- پرسش را دقیق کنید. ببینید تردید شما بیشتر درباره معنای جهان در کل است یا درباره معنای زندگی شخص خودتان. پرسش اول با مطالعه و تأمل فلسفی یا دینی پیش میرود و پرسش دوم بیشتر با تغییر در کارها و روابط.
- «جستوجو» را با «نداشتن» یکی نگیرید. مایکل استگر و همکارانش در پرسشنامه معنای زندگی (۲۰۰۶) «داشتن معنا» و «جستوجوی معنا» را دو بعد جدا سنجیدند. پس درگیر بودن با این پرسشها لزوماً نشانه تهی بودن زندگی نیست.
- ببینید کدام تبیین با تجربه شما جور است. اگر همه چیز فقط محاسبه و کارایی شده، تحلیل وبر و بحث تیلور درباره عقل ابزاری به کار میآید. اگر ارزشهایی را تکرار میکنید که دیگر به آنها باور ندارید، به تشخیص نیچه نزدیکاید. اگر ملال اوقات فراغت آزارتان میدهد، توصیف فرانکل نزدیکتر است.
- به چیزی بیرون از خودتان متعهد شوید. تیلور و فرانکل، با وجود تفاوتها، همنظرند که معنا در رابطه با چیزی بزرگتر از خود فرد شکل میگیرد: یک کار، یک انسان، یک جامعه یا یک آرمان.
- با دیگران گفتوگو کنید. اگر هویت در گفتوگو شکل میگیرد، پرسش از معنا هم در انزوا پاسخ خوبی پیدا نمیکند. گفتوگو با کسانی که به این پرسشها فکر کردهاند، یا خواندن آثارشان، کمک میکند.
- تفاوت پرسش فلسفی و مشکل روانی را بدانید. اگر احساس بیمعنایی با غم پایدار، بیخوابی، از دست رفتن علاقه به همه چیز یا افکار آسیب به خود همراه است، باید با یک متخصص سلامت روان مشورت کرد. فلسفه در این وضعیت جایگزین درمان نیست.
سوالات متداول
افسونزدایی جهان به زبان ساده یعنی چه؟
یعنی این باور فراگیر که جهان با قوانین طبیعی و قابل محاسبه کار میکند و نیروهای مرموزی که به رویدادها معنا یا پیام بدهند، در آن وجود ندارند. وبر پیامد مهم آن را این دانست که علم نمیتواند به ما بگوید چه چیزی ارزشمند است.
منظور نیچه از «خدا مرده است» انکار خدا بود؟
در درجه اول نه. این عبارت بیشتر تشخیصی فرهنگی است: ایمانی که پشتوانه ارزشهای اروپایی بود، دیگر در زندگی فرهنگی مؤثر نیست. نیچه خودش خداناباور بود، اما نگرانی اصلی او در این عبارت پیامدهای این رویداد، یعنی خطر نیهیلیسم، بود.
خلأ وجودی با افسردگی چه فرقی دارد؟
خلأ وجودی در نگاه فرانکل حالتی از بیمعنایی و ملال است که از نبود هدف و جهت در زندگی میآید و بیماری به شمار نمیرود. افسردگی یک اختلال روانی با نشانههای مشخص است. تشخیص افسردگی کار متخصص است.
آیا دینداری جلوی بحران معنا را میگیرد؟
برخی یافتههای روانشناختی نشان میدهند دینداری با احساس معنای بیشتر همراه است. اما تیلور یادآوری میکند که امروز باور دینی هم یکی از گزینههای در معرض رقابت است و فرد مؤمن نیز از تردیدهای مدرن در امان نیست. پس دین میتواند منبع مهم معنا باشد، اما رابطه آن با بحران معنا ساده و یکطرفه نیست.
جمعبندی
بحرانِ معنا را میتوان از زاویهٔ تغییرِ چارچوبهای مشترکِ زندگی فهمید، اما این فقط یکی از توضیحهاست و برای همهٔ تجربههای معاصر کفایت نمیکند. وبر سکوت جهان افسونزدوده درباره ارزشها را نشان داد، نیچه از خطر نیهیلیسم هشدار داد، تیلور آزادیِ جدا از افقها را ریشه تهی شدن دانست و فرانکل همین وضع را در قالب ملال و خلأ وجودی در زندگی فرد دید.
نکته مشترک همه آنها این است که بحران معنا گریزناپذیر نیست، اما پاسخ آن دیگر از بیرون تحویل داده نمیشود. این پاسخ به تأمل، تعهد به چیزی فراتر از خود و گفتوگو با دیگران نیاز دارد.


